Menu

اسید نیتریک

از اسید نیتریک در سده شانزدهم برای جداسازی طلا از نقره استفاده می‌شد. اسید نیتریک را از شوره به دست می‌آورند؛ بدین طریق که سولفات آهن یا زاج را در حالت گرم روی شوره اثر می‌دادند. این طریقه تولید نشان می‌دهد که شوره مصرفی، خالص بوده‌است. به ترکیبی از دو ماده، کمی ماسه، آهک یا سفال شکسته می‌افزودند؛ ماده به دست آمده را در یک شیشه کوچک درب دار می‌ریختند. این شیشه‌ها را در کوره آهک پزی می‌گذاشتند که می‌توانست دو ردیف از این شیشه‌ها را که هر ردیف چهار تا شیشه بود در برگیرد. این شیشه‌ها را تا گردن در خاک یا خاکستر، که سبب پخش گرما و جلوگیری از ترک برداری شیشه می‌شد، قرار می‌دادند. از در پوش شیشه‌ها لوله‌هایی خارج می‌شد که به همین تعداد شیشه‌های مایع کننده، بر روی سکویی خارج از کوره متصل بودند. همه اتصالات بدقت آب بندی می‌شدند. حرارت نخست معتدل بود تا ماده خام درون شیشه‌ها خشک شود، سپس هر شش ساعت به شش ساعت حرارت را زیاد می‌کردند، گازهای نیترو به وسیلهٔ آب تبلور نمکها، به خارج کشیده می‌شد. هر وقت رنگ محصول تقطیر نشان می‌داد که تجزیه به پایان رسیده‌است، حرارت را به تدریج کم می‌کردند.

روش سولفات آهن باز بوسیله گلوبر شرح داده شده‌است. این روش بدون شک تا آغاز سده هجدهم، تنها روش مورد استفاده برای تولید نیتریک اسید بوده‌است. انگلیسی‌ها و هلندی‌ها تا مدت‌ها بعد هم از روش سولفات آهن استفاده می‌کردند؛ اما در فرانسه روش آلومین جای آن را گرفت. در سده پیش، تولید کنندگان اسید نیتریک گمان می‌بردند که بازده تولید با روش آلومین از بازده آن با سولفات آهن کمتر است. کمی پس از آن نظر مخالف غلبه یافت بدون اینکه معلوم شود که برپایه کدام مشاهدات این تغییر عقیده ایجاد شده‌است. بدیهی است که کار آزمایشگاهی در این عمل بی تأثیر بوده‌است. محتوای کتابهای شیمی شامل دستورهای نسخه مانندی است که مؤلفان آن‌ها از عمل کنندگان دریافت داشته‌اند. گویا تغییرات در روشهای سنتی در نتیجه ایجاد بازار بهتر و تقاضاهای بیشتر بوده‌است. اسید نیتریک خالص (HNO3) در 41.6- درجه سانتی‌گراد ذوب شده، تولید مایع بی‌رنگی می‌کند، اما نسبت به درجه حرارت و درجه تابش نور بر آن، گستره رنگ آن از زرد تا قرمز متمایل به قهوه‌ای متغیر است. این تغییرات نتیجه تجزیه آن طبق واکنش زیر است:

4HNO3 → 2H2O + 4NO2 + O2

به این علت ظرفهای محتوی آن، همیشه تحت فشار کنترل شده می‌باشد. اسید نیتریک با آب قابل احتراق است و محلول آن آزئوتروپی را تشکیل می‌دهد که نقطه جوش آن برابر با 121.9 درجه سانتیگراد است که شامل 68.7% وزنی HNO3 می‌باشد.

خصوصیات فیزیکی شیمیایی اسید نیتریک: نوع تجاری اسید نیتریک آزئوتروپیکی از آب با غلظت 68% می‌باشد . این محلول با نقطه جوش 120.5 درجه سانتیگراد در فشار یک اتمسفر می‌باشد . دو شکل هیدراته برای آن شناخته شده‌است: 1-مونو هیدرات (HNO3·H2O) و 2-تری هیدرات (HNO3·3H2O)

محتویات

  • ۱روشهای تهیه اسید نیتریک
  • ۲واکنش با مواد مختلف
    • ۲.۱واکنش با سولفوریک اسید
  • ۳جستارهای وابسته
  • ۴منابع

روشهای تهیه اسید نیتریک

امروزه در تولید صنعتی اسید نیتریک، آمونیاک به عنوان ماده اولیه استفاده می‌شود. از نظر تاریخی، اسید نیتریک اولین بار از اثر اسید سولفوریکروی نیترات سدیم (شوره شیلی ) بدست آمد. واکنش در کوره‌هایی با دمای 150 تا 170 درجه سانتی‌گراد صورت می‌گیرد. اسید بدست آمده، دارای غلظت 95 تا 97 درصد است. که به اسید دودکننده معروف است ورنگ این اسید قرمز تا زرد می‌باشد .

2 NaNO3 + H2SO4 → 2 HNO3 + Na2SO4

روش بریک لند ( Brikeland ) در این روش می‌توان اسید نیتریک را از اکسید نیتریک مطابق واکنش زیر بدست آورد.

N2 + O2 —–> 2NO + 43Kcal

تبدیل NO به HNO3 با اکسیداسیون و هیدراتاسیون انجام می‌گیرد. در این فرایند بخاطر کم بودن غلظت NO، علاوه بر هزینه انرژی الکتریکی، مقداری گاز نیز باید در جریان باشد. ضمنا دمای بالا نیز باعث واکنش عکس و تجزیه NO می‌شود.

سنتز اسید نیتریک از آمونیاک امروزه اسید نیتریک بطور صنعتی از آمونیاک تهیه می‌شود. برای این کار لازم است که ماده اولیه را با هوا به اکسید نیتروژن تبدیل کرد.

4NH3 + 5O2 —–> 4NO + 6H2 + 216,24Kcal

واکنش با مواد مختلف

واکنش با سولفوریک اسید

نیتریک اسید در واکنش با سولفوریک اسید یک اسید قوی تولید می‌کند که در این فرآیند یون نیترونیوم فعال نیز آزاد می‌شود که در ترکیب با مواد آلی مواد منفجره قوی نظیر تی ان تی ونیتروگلسیرین و…. تولید می‌کند .(فرآیند نیتراسیون).یکی از مهم‌ترین واکنش‌های نیتریک اسید واکنش آن با گلیسیرین که باعث تولید نیتروگلیسیرین می‌شود.

HNO3 + 2H2SO4 ⇌ NO2+ + H3O+ + 2HSO4K ~ 22

یکی از کاربردهای آن در صنعت، استفاده از آن برای میرور کردن ورقهای استنلس استیل 304 است، که از اسید نیتریک در ترکیب با آب و دی اکساید تیتانیوم استفاده می‌شود.

نیتریک اسید
Structural formula of nitric acid with assorted dimensions
Resonance structural formulas of nitric acid
Resonance structural formula of nitric acidResonance ball and stick model of nitric acid
شناساگرها
شماره ثبت سی‌ای‌اس7697-37-2 ✔
پاب‌کم944
کم‌اسپایدر919 ✔
UNII411VRN1TV4 ✔
شمارهٔ ئی‌سی231-714-2
شمارهٔ یواِن2031
KEGGD02313 ✔
MeSHNitric+acid
ChEBICHEBI:48107 ✔
ChEMBLCHEMBL1352 ✔
شمارهٔ آرتی‌ئی‌سی‌اسQU5775000
مرجع جی‌ملین
1576
3DMetB00068
جی‌مول-تصاویر سه بعدیImage 1
Image 2
خصوصیات
فرمول مولکولیHNO3
جرم مولی۶۳٫۰۱ g mol−1
شکل ظاهریColorless liquid
چگالی1.5129 g cm-3
دمای ذوب−۴۲ درجه سلسیوس (−۴۴ درجه فارنهایت; ۲۳۱ کلوین)
دمای جوش
‎83 °C, 356 K, 181 °F 68% solution boils at 121 °C
انحلال‌پذیری در آبCompletely miscible
اسیدی (pKa)-1.4
ضریب شکست(nD)1.397 (16.5 °C)
لحظهٔ دوقطبی2.17 ± 0.02 D
ترموشیمی
آنتروپی مولار
استاندارد So298
146 J·mol−1·K−1[۱]
آنتالپی استاندارد
تشکیل ΔfHo298
−207 kJ·mol−1[۱]
خطرات
MSDSICSC 0183
PCTL Safety Website
شاخص ئی‌یو007-004-00-1
طبقه‌بندی ئی‌یوToxic T خورنده C Oxidising agent O
کدهای ایمنی R۳۵
شماره‌های نگهداری(S1/2) S۲۳ S26 S۳۶ S45
لوزی آتش
Flammability code 0: Will not burn. E.g., waterHealth code 4: Very short exposure could cause death or major residual injury. E.g., VX gasReactivity code 0: Normally stable, even under fire exposure conditions, and is not reactive with water. E.g., liquid nitrogenSpecial hazard OX: Oxidizer. E.g., potassium perchlorate

NFPA 704 four-colored diamond

0
4
0
OX
نقطه اشتعالNon-flammable
ترکیبات مرتبط
دیگر آنیون‌هانیتراس اسید
دیگر کاتیون‌هاسدیم نیترات
شوره
آمونیوم نیترات
ترکیبات مرتبطدی‌نیتروژن پنتاکسید
به استثنای جایی که اشاره شده‌است در غیر این صورت، داده‌ها برای مواد به وضعیت استانداردشان داده شده‌اند (در 25 °C (۷۷ °F)، ۱۰۰ kPa)
 ✔ (بررسی) (چیست: ✔/؟)
Infobox references

از اسید نیتریک در سده شانزدهم برای جداسازی طلا از نقره استفاده می‌شد. اسید نیتریک را از شوره به دست می‌آورند؛ بدین طریق که سولفات آهن یا زاج را در حالت گرم روی شوره اثر می‌دادند. این طریقه تولید نشان می‌دهد که شوره مصرفی، خالص بوده‌است. به ترکیبی از دو ماده، کمی ماسه، آهک یا سفال شکسته می‌افزودند؛ ماده به دست آمده را در یک شیشه کوچک درب دار می‌ریختند. این شیشه‌ها را در کوره آهک پزی می‌گذاشتند که می‌توانست دو ردیف از این شیشه‌ها را که هر ردیف چهار تا شیشه بود در برگیرد. این شیشه‌ها را تا گردن در خاک یا خاکستر، که سبب پخش گرما و جلوگیری از ترک برداری شیشه می‌شد، قرار می‌دادند. از در پوش شیشه‌ها لوله‌هایی خارج می‌شد که به همین تعداد شیشه‌های مایع کننده، بر روی سکویی خارج از کوره متصل بودند. همه اتصالات بدقت آب بندی می‌شدند. حرارت نخست معتدل بود تا ماده خام درون شیشه‌ها خشک شود، سپس هر شش ساعت به شش ساعت حرارت را زیاد می‌کردند، گازهای نیترو به وسیلهٔ آب تبلور نمکها، به خارج کشیده می‌شد. هر وقت رنگ محصول تقطیر نشان می‌داد که تجزیه به پایان رسیده‌است، حرارت را به تدریج کم می‌کردند.

منابع

  1. ↑ پرش به بالا به:۱٫۰ ۱٫۱ Zumdahl, Steven S. (2009). Chemical Principles 6th Ed. Houghton Mifflin Company. p. A22. ISBN 061894690X
USAIran